ارمیاس خالچشمی
Eremias nigrocellataالزواحفLCأقلّ اهتمام
سوسماری باریک و تندرو از دشتهای لسی شرق ایران، با خالهای گردِ روشن و حلقهٔ سیاه روی پشت که درست شبیه چشم به نظر میرسند و شکارچی را گیج میکنند.
بدنی کشیده و پاهایی قوی دارد که به او سرعت فوقالعادهای در دویدن روی فضای باز بیابان میدهد. زیباترین ویژگی ظاهریاش لکههای گرد سفید یا خاکستری روشن است که با حلقههای سیاه احاطه شدهاند و دقیقاً شبیه چشم به نظر میرسند — همین خالهای چشمی نام فارسیاش را ساختهاند و در سوسمارهای جوان بسیار واضحترند. نام علمی این گونه را نیکولسکی در سال ۱۸۹۶ توصیف کرده و در انگلیسی «Black-Ocellated Racerunner» یعنی تیزروی سیاهخالچشم نامیده میشود.
دوندهای تندرو با «چشمهایی» بر پشت است. الگوی خالهای چشمی نوعی استتار دیداری محسوب میشود و احتمالاً شکارچیان را گیج میکند تا بهجای بدن اصلی به این چشمهای دروغین حمله کنند. برخلاف برخی مارمولکها که از لانههای آماده استفاده میکنند، خودش لانهساز است: با چنگالهای قوی در خاک لسی لانههایی ساده به طول حدود ۴۰ سانتیمتر میکَنَد، یا از سوراخهای رهاشدهٔ حشرات بزرگ و جوندگان استفاده میکند.
مانند بیشتر سوسمارهای کوچک، شکارچی حشرات است. با سرعت و چابکی بالا مورچهها، سوسکها، ملخها، موریانهها، کرمها و حتی عنکبوتها را شکار میکند و نقش مهمی در کنترل جمعیت حشرات کویر دارد.
تخمگذار است و فصل تولیدمثلش از بهار آغاز میشود. مادهها در هر دوره بین ۳ تا ۱۰ تخم میگذارند و ممکن است در طول یک فصل ۲ تا ۳ بار این کار را تکرار کنند. نوزادان با سرعت بالایی رشد میکنند و تا بهار سال بعد به بلوغ جنسی میرسند و خودشان تولیدمثل میکنند — یعنی جمعیت این گونه توانایی بازیابی سریعی دارد.
برخلاف برخی خویشاوندانش که عاشق شن رواناند، زندگی در خاکهای سفت، لسی و رسی را ترجیح میدهد. زیستگاههای اصلیاش دشتهای خشک با پوشش گیاهی کوتاه و پراکنده است، گاهی با ترکیبی از شن یا ریگ، و حتی مناطق شور و حاشیهٔ تپههای لسی.
در ایران این گونه محدود به شمال شرق کشور است — استانهای خراسان رضوی و خراسان شمالی و نوار مرزی ترکمنستان و افغانستان — و تا ارتفاع حدود ۱۳۰۰ تا ۱۷۰۰ متری ثبت شده است. دامنهٔ پراکنش آن ناپیوسته است و بخش غربی (ایران و ترکمنستان) از بخش شرقی (افغانستان و آسیای میانه) جدا افتاده است. پراکنش جهانی (بر پایهٔ The Reptile Database): جنوب شرق ترکمنستان، جنوب ازبکستان، جنوب غرب تاجیکستان، شمال شرق ایران و شمال شرق افغانستان.
تبدیل زمینهای طبیعی به اراضی کشاورزی و چرای بیرویهٔ دام، جمعیتهای محلی را تهدید میکند. جمعیت این گونه در ترکمنستان بهشدت رو به کاهش است و در ازبکستان نیز روند نزولی دارد. در ایران بخشی از زیستگاههایش در مناطق حفاظتشده قرار دارد، اما تخریب زیستگاه و تغییرات اقلیمی میتوانند بر آن اثر بگذارند.
در فهرست سرخ IUCN با وضعیت «کمترین نگرانی» (Least Concern) ثبت شده است، چون دامنهٔ پراکنش نسبتاً وسیعی دارد و جمعیت کلیاش کاهش شدید ندارد. با این حال در کتابهای سرخ ترکمنستان، ازبکستان و تاجیکستان ثبت شده است — نشانهای از اینکه ارزیابی جهانی، فشار محلی را پنهان میکند.
برنامهٔ روزانهاش با فصل تغییر میکند: در بهار که هوا معتدلتر است در طول روز فعال است، اما در گرمای تابستان فعالیتش را به ساعات خنک صبح و عصر محدود میکند و میانهٔ روز به لانه میرود.
نام انگلیسی: Black-Ocellated Racerunner. مترادفها: Eremias intermedia var. nigrocellata Nikolsky, 1900؛ Ommateremias nigrocellata Lantz, 1928؛ Eremias (Ommateremias) nigrocellata Bischoff, 1978؛ Eremias (Eremias) nigrocellata Sindaco & Jeremcenko, 2008.
لاستخدام وسائط هذا النوع لأغراض تحريرية أو تعليمية أو بحثية أو غيرها، سجّل طلبك. هذا ليس متجرًا؛ تسجيل الطلب لا يعني شراءً أو دفعًا، ويُردّ عليه بعد المراجعة.
