ارمیاس خالچشمی؛ چشمهایی رنگین بر پشت کویر
آشنایی با دوندهای ظریف از دشتهای لسی شمال شرق ایران و نقش آن در زیستبوم.
سوسماری باریک و تندرو از دشتهای لسی شرق ایران، با خالهای گردِ روشن و حلقهٔ سیاه روی پشت که درست شبیه چشم به نظر میرسند و شکارچی را گیج میکنند.
ظاهر و نامگذاری
بدنی کشیده و پاهایی قوی دارد که به او سرعت فوقالعادهای در دویدن روی فضای باز بیابان میدهد. زیباترین ویژگی ظاهریاش لکههای گرد سفید یا خاکستری روشن است که با حلقههای سیاه احاطه شدهاند و دقیقاً شبیه چشم به نظر میرسند — همین خالهای چشمی نام فارسیاش را ساختهاند و در سوسمارهای جوان بسیار واضحترند. نام علمی این گونه را نیکولسکی در سال ۱۸۹۶ توصیف کرده و در انگلیسی «Black-Ocellated Racerunner» یعنی تیزروی سیاهخالچشم نامیده میشود.
زیستگاه
برخلاف برخی خویشاوندانش که عاشق شن رواناند، زندگی در خاکهای سفت، لسی و رسی را ترجیح میدهد. زیستگاههای اصلیاش دشتهای خشک با پوشش گیاهی کوتاه و پراکنده است، گاهی با ترکیبی از شن یا ریگ، و حتی مناطق شور و حاشیهٔ تپههای لسی.
رفتارهای شگفتانگیز
دوندهای تندرو با «چشمهایی» بر پشت است. الگوی خالهای چشمی نوعی استتار دیداری محسوب میشود و احتمالاً شکارچیان را گیج میکند تا بهجای بدن اصلی به این چشمهای دروغین حمله کنند. برخلاف برخی مارمولکها که از لانههای آماده استفاده میکنند، خودش لانهساز است: با چنگالهای قوی در خاک لسی لانههایی ساده به طول حدود ۴۰ سانتیمتر میکَنَد، یا از سوراخهای رهاشدهٔ حشرات بزرگ و جوندگان استفاده میکند.
تغذیه و نقش در طبیعت
مانند بیشتر سوسمارهای کوچک، شکارچی حشرات است. با سرعت و چابکی بالا مورچهها، سوسکها، ملخها، موریانهها، کرمها و حتی عنکبوتها را شکار میکند و نقش مهمی در کنترل جمعیت حشرات کویر دارد.
چرخهٔ زندگی
تخمگذار است و فصل تولیدمثلش از بهار آغاز میشود. مادهها در هر دوره بین ۳ تا ۱۰ تخم میگذارند و ممکن است در طول یک فصل ۲ تا ۳ بار این کار را تکرار کنند. نوزادان با سرعت بالایی رشد میکنند و تا بهار سال بعد به بلوغ جنسی میرسند و خودشان تولیدمثل میکنند — یعنی جمعیت این گونه توانایی بازیابی سریعی دارد.
پراکنش
در ایران این گونه محدود به شمال شرق کشور است — استانهای خراسان رضوی و خراسان شمالی و نوار مرزی ترکمنستان و افغانستان — و تا ارتفاع حدود ۱۳۰۰ تا ۱۷۰۰ متری ثبت شده است. دامنهٔ پراکنش آن ناپیوسته است و بخش غربی (ایران و ترکمنستان) از بخش شرقی (افغانستان و آسیای میانه) جدا افتاده است. پراکنش جهانی (بر پایهٔ The Reptile Database): جنوب شرق ترکمنستان، جنوب ازبکستان، جنوب غرب تاجیکستان، شمال شرق ایران و شمال شرق افغانستان.
تهدیدها
تبدیل زمینهای طبیعی به اراضی کشاورزی و چرای بیرویهٔ دام، جمعیتهای محلی را تهدید میکند. جمعیت این گونه در ترکمنستان بهشدت رو به کاهش است و در ازبکستان نیز روند نزولی دارد. در ایران بخشی از زیستگاههایش در مناطق حفاظتشده قرار دارد، اما تخریب زیستگاه و تغییرات اقلیمی میتوانند بر آن اثر بگذارند.
حفاظت و مشاهدهٔ مسئولانه
در فهرست سرخ IUCN با وضعیت «کمترین نگرانی» (Least Concern) ثبت شده است، چون دامنهٔ پراکنش نسبتاً وسیعی دارد و جمعیت کلیاش کاهش شدید ندارد. با این حال در کتابهای سرخ ترکمنستان، ازبکستان و تاجیکستان ثبت شده است — نشانهای از اینکه ارزیابی جهانی، فشار محلی را پنهان میکند.
منابع
- Uetz, P.. The Reptile Database (2021)