آگامای سروزغی تورانی
Phrynocephalus mystaceusReptilesLCLeast concern
مارمولکی از ریگزارهای شمال شرق ایران که هنگام خطر دو چین پوستی گوشهٔ دهانش را باد میکند و دو «گوش» صورتی میسازد؛ و اگر جواب نداد، در کمتر از یک ثانیه در شن ناپدید میشود.
شاخصترین ویژگی این گونه، دو چین پوستی در گوشههای دهان است که میتواند آنها را باد کند و به شکل دو «گوش» یا پرچم صورتیرنگ درآورد — همین ویژگی نام «گوشهدار» را برایش ساخته است. این کیسهها با استخوانهای خاصی در جمجمه کنترل میشوند و در کسری از ثانیه پر از هوا میشوند. در لبههای بدنش فلسهای ویژهای دارد که مانند پارو عمل میکنند و فرو رفتن در ماسهٔ روان را ممکن میسازند. نام «تورانی» اشاره به سرزمین توران دارد که در جغرافیای قدیم به آسیای مرکزی — ترکمنستان، ازبکستان و خراسان بزرگ — گفته میشد. نام علمی این گونه را پالاس در سال ۱۷۷۶ توصیف کرده است.
نخستین خط دفاعیاش یک نمایش است: وقتی احساس خطر کند دهانش را باز میکند و دو کیسهٔ پوستی دو طرف دهان را بهسرعت باد میکند تا دو لالهٔ صورتی یا قرمز پدیدار شود. این کار او را بزرگتر و ترسناکتر نشان میدهد. اگر این نمایش کار نکند، سراغ راهکار دوم میرود: فرو رفتن در ماسه. با حرکات موجی و سریع بدن در کمتر از یک ثانیه درون شن ناپدید میشود، میتواند زیر ماسه حرکت کند و از جایی دیگر بیرون بیاید. این رفتار نه تنها او را از شکارچیان دور میکند، بلکه در گرمای ظهر خنکای زیر شن را هم به او هدیه میدهد.
از مورچهها، سوسکهای ریگزار، مگسها، ملخهای ریز و حتی عنکبوتها تغذیه میکند. شکار را از کمین میگیرد و با پرشی سریع روی طعمه میجهد. هم بهعنوان شکارچی حشرات (کنترل جمعیت آفات) و هم بهعنوان طعمهٔ شاهینهای صحرایی، مارهای شنی، جغدهای بیابانی و روباهها، نقشی کلیدی در شبکهٔ غذایی کویر دارد.
تنها در بیابانهای شنی و ریگزارهای وسیع پیدا میشود. عاشق ماسههای نرم و روان است، چون میتواند بهراحتی در آنها فرو برود و لانه بسازد. لانههای زیرزمینیاش تا عمق ۲۰ تا ۳۰ سانتیمتر کنده میشوند و پناهگاه او در گرمای میانهٔ روز هستند.
در ایران بیشترین جمعیت آن در مناطق شنی نزدیک مرز ترکمنستان و دشتهای ماسهای شمالی است؛ استانهای خراسان رضوی، خراسان جنوبی و بخشهایی از سمنان. نکتهٔ مهم: جمعیت ایرانی این گونه یک زیرگونهٔ مستقل و نامگذاریشده است — Phrynocephalus mystaceus khorasanus که در سال ۲۰۱۸ توسط سولوویوا، دونایف، نظروف، رجبیزاده و پویارکوف توصیف شد و در انگلیسی «آگامای سروزغی خراسان» نامیده میشود. یعنی سروزغیهای خراسان از نظر تاکسونومیک با جمعیتهای آسیای مرکزی متفاوتاند. پراکنش جهانی (بر پایهٔ The Reptile Database): روسیه (داغستان و استان آستراخان)، قزاقستان، ترکمنستان، ازبکستان، تاجیکستان، قرقیزستان، ایران، افغانستان و غرب چین (سینکیانگ).
تخریب بیابانها، تبدیل اراضی طبیعی به کشاورزی، جادهسازی و برداشت شن و ماسه، جمعیتهای ایرانی این گونه را در معرض تهدید محلی قرار دادهاند. بر پایهٔ مطالعات میدانی، در برخی مناطق خراسان تراکم جمعیت آن در بیست سال اخیر کاهش محسوسی داشته است.
در فهرست سرخ IUCN با وضعیت «کمترین نگرانی» (Least Concern) ثبت شده است، اما این ارزیابی جهانی است و وضعیت جمعیتهای محلی در ایران را پوشش نمیدهد.
برنامهٔ روزانهاش با گرما تنظیم میشود: ساعت ۷ تا ۹ صبح روی تپههای شنی آفتابگیری میکند تا به دمای فعالیت (حدود ۳۶ تا ۳۸ درجه) برسد؛ از ۱۱ تا ۱۵ در لانهٔ زیرزمینی پناه میگیرد؛ و ۱۶ تا ۱۹ برای شکار بیرون میآید. پس بهترین زمان مشاهده، ابتدای صبح و اواخر بعدازظهر است.
نام انگلیسی: Secret Toadhead Agama (زیرگونهٔ ایرانی: Khorasan Secret Toad-headed Agama). از مترادفهای تاریخی: Lacerta mystacea، Lacerta aurita، Agama mystacea، Megalochilus mystaceus.
To use this species' media for editorial, educational, research, or other purposes, submit your request. This is not a store; submitting a request does not mean a purchase or payment, and you will receive a reply after review.
