آگامای سروزغی تورانی
Phrynocephalus mystaceusمارمولکی از ریگزارهای شمال شرق ایران که هنگام خطر دو چین پوستی گوشهٔ دهانش را باد میکند و دو «گوش» صورتی میسازد؛ و اگر جواب نداد، در کمتر از یک ثانیه در شن ناپدید میشود.
ویژگیهای ظاهری
شاخصترین ویژگی این گونه، دو چین پوستی در گوشههای دهان است که میتواند آنها را باد کند و به شکل دو «گوش» یا پرچم صورتیرنگ درآورد — همین ویژگی نام «گوشهدار» را برایش ساخته است. این کیسهها با استخوانهای خاصی در جمجمه کنترل میشوند و در کسری از ثانیه پر از هوا میشوند. در لبههای بدنش فلسهای ویژهای دارد که مانند پارو عمل میکنند و فرو رفتن در ماسهٔ روان را ممکن میسازند. نام «تورانی» اشاره به سرزمین توران دارد که در جغرافیای قدیم به آسیای مرکزی — ترکمنستان، ازبکستان و خراسان بزرگ — گفته میشد. نام علمی این گونه را پالاس در سال ۱۷۷۶ توصیف کرده است.
رفتار
نخستین خط دفاعیاش یک نمایش است: وقتی احساس خطر کند دهانش را باز میکند و دو کیسهٔ پوستی دو طرف دهان را بهسرعت باد میکند تا دو لالهٔ صورتی یا قرمز پدیدار شود. این کار او را بزرگتر و ترسناکتر نشان میدهد. اگر این نمایش کار نکند، سراغ راهکار دوم میرود: فرو رفتن در ماسه. با حرکات موجی و سریع بدن در کمتر از یک ثانیه درون شن ناپدید میشود، میتواند زیر ماسه حرکت کند و از جایی دیگر بیرون بیاید. این رفتار نه تنها او را از شکارچیان دور میکند، بلکه در گرمای ظهر خنکای زیر شن را هم به او هدیه میدهد.
تغذیه
از مورچهها، سوسکهای ریگزار، مگسها، ملخهای ریز و حتی عنکبوتها تغذیه میکند. شکار را از کمین میگیرد و با پرشی سریع روی طعمه میجهد. هم بهعنوان شکارچی حشرات (کنترل جمعیت آفات) و هم بهعنوان طعمهٔ شاهینهای صحرایی، مارهای شنی، جغدهای بیابانی و روباهها، نقشی کلیدی در شبکهٔ غذایی کویر دارد.
زیستگاه
تنها در بیابانهای شنی و ریگزارهای وسیع پیدا میشود. عاشق ماسههای نرم و روان است، چون میتواند بهراحتی در آنها فرو برود و لانه بسازد. لانههای زیرزمینیاش تا عمق ۲۰ تا ۳۰ سانتیمتر کنده میشوند و پناهگاه او در گرمای میانهٔ روز هستند.
پراکندگی (محدودهٔ تعمیمیافته)
در ایران بیشترین جمعیت آن در مناطق شنی نزدیک مرز ترکمنستان و دشتهای ماسهای شمالی است؛ استانهای خراسان رضوی، خراسان جنوبی و بخشهایی از سمنان. نکتهٔ مهم: جمعیت ایرانی این گونه یک زیرگونهٔ مستقل و نامگذاریشده است — Phrynocephalus mystaceus khorasanus که در سال ۲۰۱۸ توسط سولوویوا، دونایف، نظروف، رجبیزاده و پویارکوف توصیف شد و در انگلیسی «آگامای سروزغی خراسان» نامیده میشود. یعنی سروزغیهای خراسان از نظر تاکسونومیک با جمعیتهای آسیای مرکزی متفاوتاند. پراکنش جهانی (بر پایهٔ The Reptile Database): روسیه (داغستان و استان آستراخان)، قزاقستان، ترکمنستان، ازبکستان، تاجیکستان، قرقیزستان، ایران، افغانستان و غرب چین (سینکیانگ).
