سروزغی دمسیاه
Phrynocephalus maculatusمارمولکی کویری با بدن پهن و نوک دم تیره که برخلاف بسیاری از خویشاوندانش دمش را برای فرار قربانی نمیکند و به جای آن در کسری از ثانیه درون ماسه فرو میرود.
ویژگیهای ظاهری
بدن این گونه بدون دم حدود ۶ تا ۸ سانتیمتر است؛ پهن و صاف، بهگونهای که بهراحتی روی ماسههای نرم مینشیند و در آن فرو میرود. پوشش بدن از فلسهای ریز و دانهدانه ساخته شده که زیر نور آفتاب میدرخشند. شاخصترین نشانهٔ ظاهریاش نوک دم تیره است — معمولاً قهوهای سیر تا زغالی — که تضادی روشن با بدن کمرنگ و شنیرنگش میسازد و همین ویژگی نام فارسی «دمسیاه» را برایش آورده است. واژهٔ «سروزغی» در زبان محلی به مارمولکهای پهنتنه و کوتاهقامتی گفته میشود که روی شن زندگی میکنند.
رفتار
مهمترین مهارت این جانور، ناپدید شدن در شن است. همین که خطری را حس کند — سایهٔ یک شاهین یا صدای قدمی — با حرکات مارپیچ و سریع بدن در کسری از ثانیه درون ماسه فرو میرود؛ رفتاری که به آن «شناگری در شن» میگویند. نکتهٔ کمنظیر این گونه آن است که برخلاف بسیاری از مارمولکها توانایی اتوتومی (قطع خودخواستهٔ دم) را ندارد. اگر شکارچی دمش را بگیرد، نمیتواند آن را رها کند. بهجای این کار دمش را بهشدت تکان میدهد و حلقه میکند تا توجه شکارچی را از سرش منحرف کند و بعد ناگهان در شن ناپدید شود — راهکاری هوشمندانه برای بقا، بدون پرداختن هزینهٔ سنگین از دست دادن دم.
تغذیه
شکارچی حشرات است و از مورچهها، مگسها و سوسکهای ریز تغذیه میکند. با خوردن آفات و حشرات مزاحم به تعادل طبیعت کمک میکند و خودش نیز طعمهٔ پرندگان شکاری، مارهای کوچک و روباههای بیابانی است؛ یعنی حلقهای حیاتی در زنجیرهٔ غذایی کویر.
زیستگاه
یک بیابانگرد تمامعیار است. شنزارهای نرم و تپههای ماسهای (ریگزارها)، دشتهای سنگریزهای با بوتههای پراکندهٔ تاغ و گز، و حاشیهٔ کویرها و بیابانهای گرم و خشک با دمای روزانهٔ تا ۴۵ درجهٔ سانتیگراد، زیستگاههای مورد علاقهٔ اوست. برای گریز از گرمای میانهٔ روز، لانههای کوچکی میکَنَد و در آنها پناه میگیرد.
پراکندگی (محدودهٔ تعمیمیافته)
در ایران بیشتر در استانهای مرکزی و جنوبی — کرمان، یزد، فارس، هرمزگان و سیستان و بلوچستان — دیده میشود و از سطح دریا تا ارتفاع ۱۵۰۰ متری ثبت شده است. کویر مرکزی (دشت کویر) بخشی از دامنهٔ اوست. پراکنش جهانی (بر پایهٔ The Reptile Database): ایران، ترکمنستان، پاکستان، افغانستان، عراق، سوریه، اردن، کویت، شمال عربستان سعودی، عمان و امارات متحدهٔ عربی.
